Hvað fer í gegnum hugann þegar garn er valið?

  • Yfirfarið: 26. febrúar 2026
  • Blogg, Gott að vita

Í stórum dráttum, fyrir utan hvað skal prjónað eða heklað, eru það tveir þættir, litur og eiginleikar

Hvort tveggja, litur og eiginleikar, er viðamikið umræðuefni en í þessum pósti ætla ég að stikla á stóru hvað varðar eiginleika garns.

Og hverjir eru þeir eiginlega, eiginleikar garns, þeim mætti skipta í 6 flokka; áferð, teygjanleiki, vatnsheldni, hangandi (drape), einangrun og ending. 

Áferð

Ég er alltaf í smá vafa um hvort ég haldi að áferð garns eða litur þess hafi meiri áhrif á ákvörðun um garnkaup. 

Áferð garns skipar stóran sess í því hvort ákveðið sé að vinna með ákveðna gerð af garni. 

Hversu mjúkt garn er skiptir langflest máli. Sum fíla vel t.d íslenska ull sem stingur frekar mikið, og geta jafnvel verið í henni án þess að vera í einhverju innan undir. Önnur (t.d ég) geta með engu móti haft ull upp við skinn sem stingur.

Sum hafa einskonar snertióþol (er það orð?) og eru viðkvæm fyrir því hvernig er að koma við garn. Hvort sem er til þess að vinna með það eða bara hreinlega að komast yfir að klæða sig í flík með áferð sem veldur óþægindum.

Veitir það huggun að vera í mjúkri flík ?

Já, mér finnst það og held að fleiri upplifi þá tilfinningu líka. 

Hve mjúkt garn er fer alveg eftir innihaldi þess. Ég ætla ekki að ræða bómull eða aðrar trefjar en þær sem koma af dýrum, ss ull, silki og annað hár. 

Öfgafyllstu andstæðurnar eru, sem dæmi, merinó ull og íslensk ull. Þarna á milli má setja t.d hálandaull, BFL mohair ofl. 

Íslenska ullin inniheldur tvær gerðir af trefjum, tog og þel, hár sem eru löng, merínó ullin hefur einsleita trefjagerð sem er stutt og fíngerð.

 

Teygjanleiki

Þegar flíkur eru prjónaðar eða heklaðar skiptir teygjanleiki garnsins sem notað er miklu máli. 

Teygjanleiki spunatrefja er eiginleikinn að teygjast og komast svo aftur í upprunalega lögun. Þetta skiptir máli uppá hvernig flík passar, þægindi og endingu.

Hvort er þá betra ? Teygjanlegt eða ekki teygjanlegt garn ?

Það fer eftir hvað á að gera. Mikill teygjanleiki er góður fyrir peysur, boli, sokka, alla álagspunkta (hæll, handvegur, stroff), húfur. 

Mikill teygjanleiki gefur flík sem aðlagar sig og hreyfist með líkamanum. Merino ull, Bluefaced Leicester ull og Peruvian Highland ull eru dæmi um ull sem býr yfir góðri getu til þess að teygjast og hverfa aftur í fyrra horf.

Lítill teygjanleiki garns passar fyrir flíkur sem ekki er ætlast til af að hreyfist með líkamanum, eins og t.d sjöl eða treflar. Dæmi um ull sem býr ekki yfir miklum teygjanleika er alpakka ullin. 

Á milli upptalinna tegunda má svo finna kasmír og moair. 

Garnblöndur

Einmitt. Það eru til mýmargar garnblöndur og þær eru auðvitað tilkomnar af ástæðu. Framleiðandinn hefur viljað búa til garn sem samanstæði af hinu og þessu til þess að ná fram ákveðnum árangri.

Sem dæmi:

  • merinó + nylon, nylon styrkir merínó ullina
  • merinó + mohair, mohair er minna teygjanlegt en merínó og heldur því merínó ullinni í ákveðnum skefjum
  • alpakka + merínó eða alpakka + hálandaull, gefur alpakka ullinni meiri teygjanleika, alpakka veitir merínó/hálanda meiri mýkt og hlýju
  • alpakka + silki, silki veitir styrkleika, skínanda og meiri „hanganda“ (drape).

Hangandi (drape)

Hvað er eiginlega hangandi/drape ? ég er að setja enska orðið með því ég er ekki viss hvaða íslenska orð lýsir þessu best en þetta er það sem átt er við:

Hangandi lýsir því hvernig prjónað (og heklað) efni hangir og hreyfist.

Þungur hangandi: efnið flæðir og hreyfist og fylgir líkamanum.

Léttur hangandi: efnið heldur fastara formi.

Hangandi hefur áhrif á hvernig flík lítur út og hvernig hún passar.

Hvað hefur áhrif á hanganda garns ? 

Spunatrefjarnar / ullin:

  • Alpakka ull: þungur hangandi, mikið flæði
  • Kasmír: meðalþungur hangandi, flæðið tígulegt
  • Merínó ull: frekar jafn hangandi, frekar í léttari kantinum samt, jafnast svolítið út með teygjanleika merínóullarinnar
  • Hálanda ull: mjög léttur hangandi, flæðið lítið sem ekkert

Hvernig garn er spunnið: 

  • Þungt garn: þyngdin verður til þess að efnið hangir meira, þungur hangandi
  • Lauslega spunnið: þungur hangandi
  • Spunnið í harðan snúð: léttur hangandi og þéttara form

Prjónfesta: 

  • Stærri prjónar m.v uppgefið fyrir grófleika garns: þyngri hangandi
  • Minni prjónar m.v uppgefið fyrir grófleika garns: léttari hangandi, fastara form

Hangandi er partur af ákvörðun hönnuðar, hvernig flíkinni er ætlað að klæða notandann. Það gæti því verið þess virði að skoða innihald garnsins sem gefið er upp í uppskrift, ef það stendur til að nota annað, uppá að finna eins eða svipað. 

Einangrun

Hér er ég eiginlega bara að tala um hve hlý ull er. 

Flest ull er hlý, en sum er mun hlýrri en önnur. Það er ekki hægt að leggja saman þykka ull eða þykkt garn og hve hlýtt það er. 

Það er einangrunareiginleiki ullarinnar sem gerir að hún er hlý. Á hverju hári eru örlitlar einskonar bylgjur eða bárur sem mynda pínulitla loftpoka sem hindra líkamshitann í að komast út og er ullin þar með einangrandi og heldur hita inni. 

Ull myndar hita þegar hún er blaut.. hver hefði haldið!?!

Almennt getur ull haldið um 30% af þyngd sinni af raka án þess að vera blaut viðkomu.

Það verða smávegis efnahvörf þegar ull blotnar sem mynda hita. Þessu hef ég tekið eftir þegar ég legg garn í bleyti fyrir litun að vatnið sem er kalt þegar ég legg garnið í verður volgt, innan fárra mínútna.

Ull andar

Ákveðin hitastjórnun á sér stað í ullinni. Hún heldur hita þegar kalt er og leysir umframhita frá þegar hlýtt er. Flík úr ull er því hlý en ekki sveitt.

Mismunandi spunatrefjar halda hita misvel.

  • Alpakka: álitið meira einangrandi en sauðfjárull
  • Merino ull: einangrandi en andar vel

Vatnsheldni

Ull er náttúrulega ekki vatnsheld en sumar tegundir eru vatnsfráhrindandi að eðlisfari.

Sauðfé hefur fitukyrtla í húðinni sem framleiða lanolin sem er einskonar vax sem verndar húð þeirra og gerir ull þeirra vatnsfráhrindandi.

Það er mismunandi hvort garn inniheldur lanolin. Hrá ullin er oftast þvegin og magn lanolins kannski oftast ekki mjög mikið.

Garn sem gengist hefur undir superwash meðhöndlun inniheldur almennt ekki lanolin og er því minna vatnsfráhrindandi en ella.

En það má vel finna muninn, sem dæmi á Merino Fingering og True Merino Fingering frá Vatnsnes Yarn en hið fyrrnefnda er þvottekta (superwash meðhöndlað) og hitt ekki annars sama innihald, sama spunameðferð og metrafjöldi á 100g. True Merino Fingering er fyrir vikið örlítið þéttara, blómstrar meira og er á annan máta mjúkt viðkomu en Merino Fingering. 

Ending

Ending flíkur sem handgerð er úr ull fer eftir bæði hvaða ull er notuð, hvernig hún er prjónuð eða hekluð, er hún mikið eða lítið notuð, hvernig hugsað er um hana.

Almennt séð má segja að fínni ull sé líklegri til þess að þola minna og endast styttra en nett grófgerðari ull.  Er hér að tala um sem dæmi stuttar eða langar trefjar (hár ullarinnar).

Þannig má segja að hálandaull, íslensk ull og önnur grófgerðari ull fái góða einkun í endingu og sem dæmi merínó ull og alpakka ull þoli smá minna og sem dæmi kasmír sem er mjög fíngert og viðkvæmt efni, sé mest líklegt til að þola minnst álag.

Hinsvegar…

… þá skiptir líka máli hvernig garn er spunnið. Merinó ull sem spunnin er í harðan snúð endist sem dæmi betur í sokkum heldur en merínó ull sem er spunnin á hefðbundinn máta.

Margþráða garn er líklegra til þess að endast betur en einspynna.

Ástæðan fyrir að nylon/polyamide hefur verið spunnið saman við ull er til þess að styrkja hana og gera þolnari fyrir ágangi, bókstaflega ef talað er um sokka. 

En talandi um sokka, þá er líka hægt að ná fram góðri endingu með því að prjóna sokka í mjög þéttri prjónfestu, með ss mun fíngerðari prjónum heldur en gefið er upp fyrir garnið.

Umhirða

Ull er efni frá náttúrunni og þarfnast ákveðinnar umhirðu til þess að endast sem best og haldast falleg sem lengst. Það er því nauðsynlegt að:

  • Lofta flík frekar en þvo
  • Þvo í líkamsheitu vatni á nærgætinn máta
  • Þurrka á flötu undirlagi
  • Hnökrahreinsa reglulega

Hnökrar eru ekki merki um léleg gæði garns heldur annarsvegar lausar yfirborðstrefjar sem hreinsa sig í upphafinu og svo eðlileg hegðun ullar, að þæfast til þess að eingangra.

 

Yfirlit

Myndrænt yfirlit um efnið. Og ef þú vilt hlaða niður pdf skjali til að eiga: Eiginleikar garns

Deila með vinum

  • Yfirfarið þann: 26. febrúar 2026

Þú gætir viljað skoða þetta

Höfundur

Kristín

stofnandi + listrænn stjórnandi Vatnsnes Yarn // fjölástríðufullur skapandi + prjónari // mamma, amma + mín eigin kona (og hans) // ég lita, prjóna, rækta + geri

Skildu eftir skilaboð

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *